.
  Nhớ về xứ Haute Volta
 
23/11/2014





Trn Văn Đt, Ph.D

 

Hình 1: Bn đ nước Burkina Faso (Internet)

Ngày 30-10-2014, nước Burkina Faso (hay Haute Volta trước kia) có thêm mt ln đo chánh, thay ngôi đi ch làm xáo trn đi sng xã hi hàng ngày. Vi s khích đng ca các phe đi lp, người dân ni dy biu tình rm r đ phn đi Tng Thng Blaise Compaoré (63 tui), vì Ông mun tu chính Hiến pháp đ có th tiếp tc cai tr x s thêm mt nhim kỳ na sau khi đã ngôi v 27 năm. Mt ngày sau, Ông Blaise tuyên b t chc và đi lưu vong Côte d’Ivoire. Hin nay, tình hình chánh tr Burkina Faso chưa n đnh, vn còn s tranh chp nm gi quyn hành gia hai nhân vt trong quân đi: Tng Tham mưu trưởng quân đi Burkina Faso Navéré Honoré Traoré và Phó ch huy bo v Tng Thng Đi tá Isaac Yacouba Zida.

Mi khi đt nước có biến c quan trng như thế, người dân va lo lng va vui mng vì h chng biết tương lai ca x s và dân tc s v đâu. Tin tc v Cuc đo chánh trên làm tôi nh li đã có hơn 2 ln đến làm tư vn chuyên ngành trên đt nước này trong thi gian khá lâu và bn thân còn mang mt s k nim.

Tôi có duyên vi đt nước nh bé này khi còn làm vic vi Cơ quan USAID và Cơ quan Lương Nông Quc Tế (FAO) Rome. Vào mùa hè 1977, trong khi đang làm nghiên cu sinh ti UC Davis, California tôi được mi làm tư vn cho USAID trong d án thành lp Chương trình ht ging ti nước Haute Volta (bây gi Burkina Faso) trong hơn 2 tháng. Đây là chuyến đi Phi Châu đu tiên ca tôi vi nhiu cm xúc lo lng, mi l và lý thú. Mc dù đã biết và thy Phi Châu qua truyn thông, nhưng khi quá cnh đt bước chân đu tiên t phi trường đến th đô Dakar, x Sénégal, đâu tôi cũng ch thy mt màu đen nâu và thy mình là người xa l như t hành tinh nào lc đến. Sau 5-7 ngày sng ti Th đô này, tôi mi cm thy không còn nhiu khác bit vi người đa phương na, dường như mình đã hòa đng vi màu nâu đen t lúc nào, và vi óc hiếu kỳ, tôi c tìm hiu thêm v con người, xã hi, văn hóa và nht là lãnh vc nông nghip ca x này.

Sau mt tun l tm trú ti thành ph Dakar do công nhân đình công sân bay Th đô Ouagadougo tôi đến x Haute Volta vào bui sáng sm và được nhân viên USAID đưa đến Đi s quán M đ bt đu làm vic. Sau mt lúc tiếp chuyn vi các nhân viên nơi đây, tôi vui mng biết được nhiu nhân viên USAID đã có thi làm vic ti VN trước 1975. Do đó, công tác tư vn ca tôi cũng được thc hin d dàng vi s h tr nhit tình ca Đi s quán, đc bit nơi tm trú và phương tin di chuyn mi ngày. Mc đích ca chuyến tư vn là thiết lp phòng thí nghim kim ging quc gia và t chc hun luyn cho mt s nhân viên bn x. Nh vào kinh nghim “Phòng Sn xut và Kim tra ht ging” ca Min Nam VN (ti S Lúa go, Sài Gòn) và phòng Thí nghim ht ging ca Department of Agronomy & Range Sciences, UC Davis, tôi đã hoàn thành công tác trong thi hn giao phó.

Sau này, Phòng Thí nghim Kim ging đó đã tr thành S Ht Ging Quc Gia (National Seed Service) ca x Haute Volta và hai nhân viên ca nước này được gi đi tu nghip M tr v làm vic ti S, mà mt người đang làm Giám Đc S. Trong hơn hai tháng làm vic hè, tôi có dp tiếp xúc nhiu người bn x và hiu biết thêm đi sng và văn hóa ca người Burkinabé. H rt thân thin, ci m khi trò chuyn, và làm vic vi tinh thn lc quan, thoi mái, nhưng hơi chm chp. Càng đi ra khi thành ph, đi sng ca người dân hãy còn lam lũ, mc mc. Nhưng gii trí thc ca Haute Volta thường t hào v s thông minh ca h so sánh vi các nước láng ging: Mali, Niger, Bénin và Togo (Hình 1).

Vào năm 1982 tc 5 năm sau, tôi li có duyên mi vi đt nước này nên đã tr li đây làm vic cho FAO trong 2 năm vi tư cách Chuyên gia lúa go; đó là do mt phn t Ông L. Siry, cu Giám Đc Cc Canh Nông ca B Nông nghip Haute Volta lúc tôi làm tư vn năm 1977, nay Ông là Trưởng nhim s đc trách Phi Châu ca FAO Rome. Ln này, tôi tr li x Haute Volta vi mt tâm trng rt bình thường và chút ít phn khi trong lòng, bi vì năm trước đó tôi làm vic cho USAID ti thành ph Gao, Mali và hiu biết khá nhiu v xã hi người Châu Phi.

Ln này, tôi đến làm vic chuyên ngành ti Bobo Dioulasso, thành ph ln th hai và c đô ca Haute Volta, cách Th đô Ouagadougou v phía Tây nam khong 350 Km; nơi đây cũng là thành ph quê hương ca ông bn L. Siry nói trên. Trong 2 năm làm vic, tôi thường đi công tác ti nhiu tnh trong nước, t tnh Banfora đến Sourou, Kafigella, Bagré, Dédougou, Niongoloko, N’ Dionkélé, Dori… (Hình 2). Khi đến tnh l Dédougou, tôi đã gp Ông Đoàn Minh Quan, cu Tng Giám Đc Nông Nghip và Th Trưởng B Canh Nông và Ci Cách Đin Đa đang làm vic cho mt d án Ngân Hàng Thế Gii. Trước đó, tôi đã gp Ông mt ln th đô Bamako, Mali.

X Burkina Faso là mt trong 10 nước nghèo nht thế gii, được đc lp t Pháp năm 1960 và có 60 sc tc, trong đó người Mossi chiếm gn 40%, sau đó là người Bobo, Mandé, Lobi, Fulani, Gourounsi, Senufo… Ngôn ng chính thc là tiếng Pháp, bên cnh còn có tiếng Moré và Dioula

X này nh nm trong lc đa thuc vùng khí hu nóng Sahel, tiếp cn sa mc Sahara ít mưa, chiếm din tích 274.200 km2. X tiếp giáp vi Mali phía Bc và Tây; 4 nước Côte d’Ivoire, Ghana, Togo và Bénin phía Nam; và Niger phía Đông (Hình 1). Hin nay, dân s ước lượng 17,3 triu người, mà 80% là thành phn nông nghip, li tc mi đu người là 649 M kim (2013). Ngoài lúa go, h còn nuôi gia súc, trng bông vi, kê, lúa miến, đu phng, bp… Nước này cũng có mt s m, nhưng gii hn như mangan, vàng, vôi, đá cm thch, phân phosphate (lân) (Wikipedia).

đây, tôi còn gp nhiu người bn x, gm c tr con có gương mt b rch hai bên má và trán do h tc đ li. Ti Vit Nam trong thi Pháp thuc, tôi đã thy nhiu lính lê dương mt gch, được gi là “lính mt gch hay rch” đến t các nước Tây Phi trong các chiến dch b ráp ti quê tôi (Gò Công). Ông L. Siry, người Burkinabé nói trên, mt quan chc cp cao FAO làm vic ti Rome, trên gương mt vn còn hin ra vài vết “rch” bên má.

 

 

 

Hình 2: Người dân làm c

Trong thi gian làm vic ti Haute Volta, tôi có cơ hi quen thân vi cng đng người VN Th đô Ouagadougou và Bobo Dioulasso. Ti Th đô Ouagadougou, có cng đng người Vit khá đông, nên mi dp l ln chúng tôi thường đến đó thăm mt s gia đình quen biết, như gia đình anh Đ Cao Thin, giáo sư Canh nông; G.S. Nguyn Hu Trí (trước kia dy hc ti Đi Hc Huế) đang làm Vin Trưởng Đi Hc Ouagadougou; h có quc tch Pháp làm vic cho Chính Ph Pháp trong chương trình hp tác – “Coopération française”; anh Jean Louis Lanson (Ngô) làm vic ti Đi s quán Pháp; Bác Sĩ Lê Văn Giát làm vic cho T chc Y Tế Thế Gii (WHO)… Thường trong nhng dp đó, bà con Vit Nam t tp rt đông mt nhà người Vit đ gp nhau, trò chuyn, tâm s vui v sut đêm. Đó là nhng dp vui quý hiếm ca nhng người xa x.

Ngoài ra, tôi còn nh có dp gp Bác Sĩ Nguyn Th Vin thuc Vin St Rét Hà Ni đi công tác Bobo Dioulasso trong chương trình Coopération Pháp. Anh làm vic ti bnh vin v ngành st rét thành ph Bobo Dioulasso trong mt năm. Vào mi cui tun, tôi đưa anh v nhà chơi đ anh bt nh nhà. Tôi cũng có dp gp anh Truyn ca Vin Thí Nghim Lc Min Bc đi công tác v nghiên cu cây đu phng Niongoloko, cách nơi chúng tôi đ 100 cây s, gn biên gii x Côte d’Ivoire và đưa anh v nhà chơi. Sau này khi v công tác FAO Hà Ni, anh tìm đến gp tôi khách sn Daewoo và truyn cho tôi phương pháp tp th dc “Sui ngun tươi tr” đ gi gìn thân th luôn kho mnh.

Đến năm 1983, chúng tôi tri qua mt thi kỳ khó khăn do cuc đo chánh ti nước này. Đi Úy Thomas Sankara (Hình 3) lúc đó mi 33 tui đã thành công trong cuc đo chánh và thiết lp Chính ph Cách Mng ti x Haute Volta vi mc tiêu dit tham nhũng và thế lc thc dân còn sót li. Ngay sau đó, Ông phát đng các chương trình đy tham vng v ci cách xã hi, kinh tế mà chưa có quc gia Phi Châu nào thc hin. Do đó, Chính Ph ca Ông đi tên nước Haute Volta là Burkina Faso (Lãnh th ca nhng người ni dy) và to ra quc ca và quc kỳ mi. Ông được dân chúng ng h nng nhit bui đu, nhưng cuc Cách Mng đã gây ra nhiu xáo trn kinh tế xã hi, thay đi chính tr sâu rng trong nước (quc hu hóa rung đt, các m kim loi…). V ngoi giao, Ông hô hào chng đế quc, tân thc dân, bt tuân các áp đt ca Ngân Hàng Thế Gii và Qu Tin t Quc tế.

Đc bit hơn hết, Ông Sankara đưa ra nhiu chương trình ni tiếng như: Trng 10 triu cây đ ngăn cn sa mc hóa; mi làng phi có phòng y tế; 350 cng đng trong nước phi xây trường hc vi sc lao đng đa phương; ưu tiên giáo dc, chng nn mù ch; bênh vc ph n, cm đa thê và các hũ tc đi vi ph n; chích nga cho 2,5 triu tr con chng bnh xi, st rét vàng và bnh sưng màng óc; tăng gp đôi sn xut lúa mì bng cách ly đt ca Đi đin ch giao cho nông dân; hy b lãnh đo truyn thng ca các Trưởng b tc và thay thế bng các y ban Bo v Cách Mng CDR (Committees for the Defense of the Revolution)… (Wikipedia).

Ngoài xã hi, ban ngày có nhng nhóm thanh niên, tr con đi biu tình ngoài ph, hô to nhng khu hiu “ng h”, “Đ đo” vang vi ph phường. Ban đêm có gii nghiêm.

 

 

 

Hình 3: Đi Úy Thomas Sankara (1950-1987) (Internet)

Ngoài ra, Ông Sankara còn có các hành đng can đm và quyết đnh mnh bo mà không cn chú ý đến các hu qu liên h đ thc hin mc tiêu Cách Mng ca Ông, như:

- Đi làm vic bng xe gn máy và văn phòng làm vic ca Ông không có máy lnh vì nhà dân không có.

- Thay thế các chiếc xe Mercedes bng Renault 5 r tin hơn lúc đó cho các B Trưởng.

- Ct gim lương công chc và ca Ông.

- Bt buc các công chc giàu cng hiến mt tháng lương cho các d án phát trin.

- Các công chc và giáo chc phi cng hiến mt s ngày công cho các d án thy li ln vùng Sourou…

- Chng các vin tr ngoi quc vi li nói “Ai nuôi anh người đó mun kim soát anh”.

- Kêu gi các nước Phi Châu t chi tr n ngoi quc vì nông dân b các nước này khai thác.

- Biến đi nhà kho quân đi thành siêu th đu tiên cho mi người Th đô Ouagadougou.

- Xây ct nhiu khu nhà cho người lao đng.

- …

Do đó, Ông rt ni tiếng không nhng trong nước còn nhiu nước Châu Phi. Ông được nhiu người Phi Châu gi là “Che Guevara ca Châu Phi” (BBC News: ‘Africa’s Che Guevara’: Thomas Sankara’s legacy by Alex Duval Smith, Ouagadougou, 30-4-2014).

Trong thi kỳ Cách mng đó, đi sng ca nhng người ngoi quc ti Th đô và các thành ph ln b nh hưởng không ít. H tr thành đi tượng ca các nhóm din hành ngoài đường ph: xe hơi ca h chy ngoài đường thường b ném đá, người đi b b hành hung… Chúng tôi phi gii hn đi li, ngoi tr đến s làm vic. Chúng tôi cũng được nhà nước cp th chng minh thư cá nhân, đi vào và ra khi nước phi có giy phép… Thi gian đu Cách Mng tương đi căng thng nng n, nhưng dn dn dân chúng buông lơi và th ơ. Tôi ri khi nước này trước khi cuc Cách Mng chm dt đ đến thành ph Rome tiếp tc làm vic cho FAO t tháng 4-1984.

Ngày 15-10-1987 tc sau 4 năm Cách Mng, Chánh ph Ông Thomas Sankara b lt đ và Ông b ám sát trong mt cuc đo chánh do B Trưởng Blaise Compaoré ch mưu, được Pháp ng h. Tng Thng Blaise Compaoré cũng va b lt đ sau 27 năm cm quyn.

Tham vng con người không phi là điu không tt, nhưng lòng tham luôn bt tn không đáy, gây ri ro không nh đến vn mnh chính mình và nh hưởng rt nhiu cho tương lai dân tc và đt nước. Tình trng bt n chính tr và xã hi là mt trong các lý do ch yếu làm nhiu nước Châu lc đen chm phát trin.

 

Trn Văn Đt, Ph. D.

5-11-2014


 

 
  Số lượt người đọc kể từ 1 July 2013: 245768 visitors (1510733 hits) on this page!  
 
=> Do you also want a homepage for free? Then click here! <=